فهرست : 1.      آشنایی با کتاب عهد عتیق 2.      اپوکریفا 3.      آشنایی با کتاب عهد جدید  

« کتاب مقدس»، عنوان مجموعه­ای از نوشته­های کوچک و بزرگ است که مسیحیان همه، و یهودیان بخشی از آن را «کتاب آسمانی و الهی» خود می­دانند. عنوان معروف این مجموعه در زبان انگلیسی و بیشتر زبان­های اروپایی «بایبل» (Bible) و یا کلمه­های هم خانواده آن است که از کلمه یونانی «Biblia» به معنای «کتابها» گرفته شده است. و در اصطلاح به آن عهدین گفته می­شود. این عنوان شاید به این اعتقاد مسیحیان اشاره داشته باشد که خداوند برای نجات انسان­ها دو عهد و پیمان [1] با آنها بسته است: «عهد قدیم»[2]: بر اساس این عهد، خداوند از انسان پیمان گرفته است که برای نجات، به شریعت الهی پایبند باشد و از راه عمل به شریعت و احکام الهی، خود را به خداوند نزدیک سازد و موجبات رضایت او را فراهم آورد. خداوند، تورات (به معنای « شریعت و قانون»[3]) را بر موسی% نازل کرده است و از بنی اسرائیل می­خواهد که به آن عمل کنند:[4] «ای اسرائیل! فرایض و احکامی را که من امروز به گوش شما می­گویم بشنوید، تا آنها را یاد گرفته، متوجه باشید که آنها را به جا آورید! یَهُوَه خدای ما، با ما در حوریب عهد بست.»[5] این عهد و پیمان، ابتدا با حضرت ابراهیم% بسته شد و پس در زمان حضرت موسی% تجدید و تحکیم یافت و با ظهور حضرت عیسی% دوران آن پایان پذیرفت.[6] « عهد جدید[7]»: خداوند(با ظهور حضرت عیسی% و فدا شدن و مصلوب گشتن او) عهد دیگری با انسان بست که بر اساس آن، نجات انسان از راه ایمان به پسر خدا بودن حضرت عیسی% و قربانی شدن او به عنوان کفارۀ گناهان انسان­هاست، و نجات از طریق محبت حاصل می­شود. «انجیل» به معنای بشارت [8] است و در حقیقت، پیام عهد جدید بشارت به این است که: «با ایمان به مسیح و قربانی شدن او، به رستگاری برسید.» پولس در نامه­اش به غلاطیان می­نویسد: « ... زیرا جمیع آنانی که از اعمال شریعت هستند، زیر لعنت می­باشند ... . امّا واضح است که هیچ کس در حضور خدا از شریعت عادل شمرده نمی­شود. ... مسیح، ما را از لعنت شریعت فدا کرد؛ چون­که در راه ما لعنت شد. ... امّا قبل از آمدن ایمان، زیر شریعت نگاه داشته بودیم و برای آن ایمانی که می­بایست مکشوف شود، بسته شده بودیم. پس شریعت لَلِه(لا لا) ما شد تا به مسیح برساند تا از ایمان عادل شمرده شویم، لیکن چون ایمان آمد، دیگر زیر دست لَلِه(لا لا)نیستیم.»[9] بنا بر اين مسيحيان به دو دوره و عصر قائل هستند : دورۀ «عهد قدیم» دورۀ «عهد جدید» با توجه به این تقسیم کتابهای مربوط به دورۀ اول را «عهد قدیم» و کتابهای مربوط به دورۀ دوم را «عهد جدید» می­خوانند و هر دو قسمت را مقدس و معتبر می­شمارند.[10] مسیحیان با اینکه زمان عهد قدیم و شریعت را با آمدن مسیح% پایان یافته می­دانند؛ ولی کتاب عهد قدیم را معتبر و مقدس می­شمارند و از مطالب آن استفاده می­کنند امّا زمان احکام و فرایض موجود در عهد قدیم را تمام شده می­شمرند، و آن احکام و فرایض را که همان شریعت حضرت موسی% است، مقدمه­ای برای ظهور حضرت عیسی% می­دانند. دانشمند معاصر، توماس میشل می­نویسد: «مسیحیان معتقدند که خداوند کتابهای مقدس را به وسیلۀ مؤلفانی بشری نوشته است و بر اساس این اعتقاد می­گویند که کتابهای مقدس یک مؤلف الهی و یک مؤلف بشری دارند. به عبارت دیگر، مسیحیان معتقدند که خدا کتاب مقدس را به وسیلۀ الهامات روح القدس پدید آورده و برای این منظور، مؤلفانی از بشر را برای نوشتن آنها برانگیخته و آنان را در نوشتن به گونه­ای یاری کرده که فقط چیزهایی را که او می­خواسته است ، نوشته­اند.»[11] یهودیان بر خلاف مسیحیان معتقدند که خدا تنها یک پیمان با انسان بسته و آن همان پیمان «شریعت» است و یگانه راه نجات، عمل به شریعت و احکام الهی می­باشد. بر این اساس، آنها تنها بخش «عهد قدیم» را – که «عهد» می­نامند – قبول دارند.             آشنایی با کتب عهد قدیم   «عهد قدیم» که تنها بخش مورد اعتقاد یهودیان و قسمتی از کتاب مسیحیان است، قریب سه چهارم کتاب مقدس را در بر می­گیرد. این مجموعه، به پیامبران یا اولیایی منسوب است که از 1600 تا 397 سال  یا 420 سال  قبل از میلاد مسیح% می­زیسته­اند. عهد عتيق مجموعاً 39 كتاب است که شامل 17 كتاب تاريخ و احكام، 5 كتاب مواعظ، حكم و نيايش و 17 كتاب نبوات(پيشگويي­ها) می­باشد. این مجموعه به عبري و بعضاً كلداني نگاشته شد. عهد عتيق امروزی نیز شامل 39 كتاب (سفر) مي­باشد که مشخصات آنها در زیر ارائه می­گردد.    جدول اسفار عهد عتیق: هفده کتاب اول کتابهای تاریخی هستند که داستان خلقت از ابتدای آفرینش تا پیدایش قوم بنی­اسرائیل و اسارت بابلی را بیان می­کنند.[12] پنج کتاب نخستین را تورات می­نامند. ردیف نام کتاب منسوب به سال اتمام نگارش موضوعات و مطالب   پیدایش (تکوین) موسی% 1513ق.م از چگونگی خلقت جهان و انسان، گناه نخستین و نیز تاریخ زندگانی آدم تا نوح، ابراهیم، یعقوب و یوسف سخن می­گوید.   خروج موسی% 1513ق.م داستان ظهور موسی%، خروج او از مصر و 40 سال سرگردانی بنی اسرائیل را بیان می­کند.   لاویان (أحبار) موسی% 1513ق.م احکام کهانت و خوردنی­ها، پاک و ناپاک­ها و روز سبت (شنبه) را بیان می­کنند.   اعداد موسی% 1473ق.م ماجرای سرگردانی در بیابان و نیز احکام فقهی را شرح می­دهد.   تثنیه موسی% 1472ق.م تکرار برخی از احکام گذشته و نیز بیان سرگردانی بنی­اسرائیل و رسیدن به کناره رود اردن و مرگ موسی% است.         یوشع یوشع% 1450ق.م فتح سرزمین موعود و تقسیم آن بین اسباط را شرح می­دهد.   داوران (قضات) سموئیل نبی% 1100ق.م به شرح 300 سال نخست دوران بنی­اسرائیل می­پردازد که به گناه روی آوردند و به نزاع داخلی پرداختند و خداوند 12 داور برایشان فرستاد.   روت سموئیل نبی% 1090 ق.م داستان زندگی زنی از جدّه­های داود است که از سرزمین موآب وارد سرزمین بنی­اسرائیل شد.   اول سموئیل سموئیل% 1078ق.م مردم از سموئیل نبی%، آخرین داور، درخواست پادشاه کردند و او شائول را به پادشاهی برگزید. این کتاب به شرح جنگ­های شائول با دشمنان و نیز با داود و مرگ شائول می­پردازد.   دوم سموئیل سموئیل% 1040ق.م سلطنت داود% و قدرت یافتن بنی­اسرائیل را به تصویر می­کشد.   اول پادشاهان ارمیای نبی% 580ق.م داستان سلطنت سلیمان و شکوه بنی­اسرائیل، مرگ سلیمان و نزاع­های پس از او را بیان می­کند و نیز بیان اینکه 10سبط به فرماندهی یک شورشی به نام «یریعام» در قسمت شمالی کشور اسرائیل را و 2 سبط با جانشین سلیمان «رحبعام» در قسمت جنوبی کشور یهودا را تشکیل دادند.   دوم پادشاهان ارمیای نبی% 580ق.م به تاریخ تقسیم سلطنت آشوریان اسرائیل می­پردازد و اینکه  نبوکدنصر به بنی­اسرائیل حمله کرد.   اول تواریخ عزرا 460ق.م سلطنت داود با نگاهی به تاریخ معبد و احکام آن را شرح می­دهد.   دوم تواریخ عزرا 460ق.م تاریخ کشور یهودا، ساخته شدن معبد، ماجرای ملکه سبا و تخریب معبد توسط نبوکدنصر را شرح می­دهد.   عزرا عزرا 460ق.م بازگشت از اسارت، بازسازی معبد و تبلیغات عزرا برای قوم گناهکار را بیان می­دارد.   نحمیا نحمیا 443ق.م بازگشت نحمیا به عنوان نماینده ایران، رسیدگی به کشور یهودا، بازسازی اورشلیم و خواندن تورات توسط عزرا، از محتویات این کتاب است.   استر عزرا یا مردخای 475ق.م داستان استر، دختر یهودی همسر خشایارشاه که مانع قتل عام یهودیان به تحریک وزیر خشایار شد، در این سفر آمده است.   پنج کتاب زیر به کتاب­های موعظه و حکمت معروف­اند.   ایوب نامعلوم 1473ق.م بلایای ایوب و سرزنش شدن او، ظهور خدا بر ایوب و دادن نعمت­های بیشتر به وی از مطالب این کتاب است.   مزامیر حضرت داود% و دیگران 460ق.م شامل 15 سرود است که نیمی از آن منسوب به داود و بقیه منسوب به دیگران می­باشد.   امثال سلیمان% 717ق.م به بیان حکمت، اهمیت دانش و خردمندانه زیستن پرداخته است.   جامعه سلیمان% 1000ق.م نوشته­های آن حاوی مطالبی در رابطه با ایمان، یأس، لذت و پوچی زندگی است.   عزل غزلها سلیمان% 1020ق.م سلیمان در این کتاب از عشق دختران اورشلیم سخن می­گوید.   هفده کتاب پایانی به کتابهای پیشگویی معروف­اند که خرابی هیکل سلیمان و اسارت بنی­اسرائیل به خاطر گناهانشان را پیشگویی کرده­اند. به علاوه، در این کتابها به آمدن مسیح% بشارت داده شده است.   اشعیا اشعیا نبی 732ق.م در این کتاب، اشعیا مردم را از گناه و عواقب آن می­ترساند و بشارت ظهور مسیح را می­دهد.   ارمیا ارمیای نبی 580ق.م چگونگی به نبوت رسیدن ارمیا در این کتاب آمده است و شامل هشدارهایی به بنی­اسرائیل به خاطر گناهانشان، خرابی اورشلیم و آیندة نیکوی اورشلیم (تلاش برای نجات اورشلیم) می­باشد.   مراثی ارمیا ارمیا 607ق.م سوگواری­های ارمیا بر خرابی اورشلیم و سخن او مبنی بر اینکه علت این بلا گناه قوم او بوده است، در این کتاب آمده است.   حزقیال حزقیال نبی 591ق.م در این کتاب بیان که حزقیال با بنی­اسرائیل به اسارت می­رود و در بابل قوم خود را دلداری می­دهد که به زودی بر می­گردند.   دانیال دانیال نبی 536ق.م حاوی زندگی دانیال، معبر خواب نبوکدنصر، رؤیای او دربارۀ آینده و حوادثی که پیش از پدید آمدن ملکوت خدا رخ داده است، می­باشد.   هوشع هوشع نبی 745ق.م زندگی­نامۀ پیامبری است که در کشور شمالی (اسرائیل) می­زیسته است. همچنین شرح ارتداد مردم اسرائیل و اندرزهای پیامبر زمانشان نیز در این سفر موجود می­باشد.   یوئیل یوئیل نبی 830ق.م یوئیل پیامبری است که مردم کشور جنوبی(یهودا) را انذار می­کرد. این کتاب دربارۀ ترس از داوری، درخواست توبه و پیشگویی دربارۀ عصر روح القدس سخن می­گوید.   عاموس عاموس نبی 811ق.م عاموس، پیامبر سرزمین شمالی (اسرائیل) است. در زمان او مردم شمالی ثروتمند و در ظلم غوطه­ور بودند. عاموس نبی آنها را از داوری می­ترساند و سلطنت جهانی داوود در آینده را خبر می­دهد.   عوبدیا عوبدیای نبی 607ق.م مطالب این کتاب دربارۀ قوم «ادوم» است که با اسرائیل می­جنگند و به دست خداوند نابود می­شوند.   یونس یونس نبی 852ق.م بیان اینکه خدا از یونس خواست که برای انذار مردم به نینوا، پایتخت آشور برود؛ ولی یونس مجازات آنها را از خدا درخواست کرد که در ادامه، ماجرای به دریا رفتن یونس و داستان ماهی رخ می­دهد.   میکاه میکاه نبی 716ق.م این کتاب پیش از اشغال دو کشور شمالی و جنوبی نوشته شده است. میکاه نبی، اسرائیل را از گناه بازداشته، تخریب دو کشور را پیش­بینی کرده است.   ناحوم ناحوم نبی 632ق.م در این کتاب ناحوم نبی از قدرت و مهربانی خدا سخن می­گوید و خرابی نینوا را پیشگویی می­کند.   حَبَقّوق حَبَقّوق نبی 628ق.م در این کتاب حبقوق نبی مردم را به ترک گناه و توبه دعوت می­کند و از مجازات آنها و حملۀ بابلی­ها خبر می­دهد.   صفنیا صفنیا 648ق.م در این کتاب صفنیای نبی می­گوید که خدا هر قومی را که گناه کنند، مجازات می­کند. وی همچنین از شکوه و عظمت اسرائیل سخن می­راند.   حجّی حجّی نبی 512ق.م داستان بازسازی هیکل و سستی بنی­اسرائیل در بازسازی، در این سفر آمده است.   زکریا زکریای نبی 519ق.م در این کتاب زکریای نبی مردم را تشویق به بازسازی هیکل می­کند و بشارت ظهور مسیحا را می­دهد.   ملاکی ملاکی نبی 430ق.م براساس این سفر خانۀ خدا بازسازی می­شود؛ ولی کاهنان وظایفشان را انجام نمی­دهند.به گناه افتادن مردم و پیش­بینی ظهور عیسی از دیگر مطالب این کتاب است. سیر تدوین و رسمی شدن عهد عتیق درباره زمان تدوین کتاب­های عهد عتیق دو دیدگاه وجود دارد. سنت کلیسائی معتقد است این کتاب­ها از قرن 16ق.م در زمان موسی شروع به تدوین شد و تا سال 430ق.م آخرین کتاب یعنی ملاکی نبی تکمیل شد. اما محققان نظر متفاوتی دارند و سیر تدوین و ویرایش را از سال 1100ق.م تا 100ق.م می­دانند و معتقدند این کتاب­ها در دوره­های متعددی دست خوش ویرایش کاهنان قرار گرفته است. یک نویسنده مسیحی  می­گوید: شکل گیری کتاب­های عهد عتیق در پذیرش رسمی آنها به عنوان کتاب مقدس تاریخی طولانی دارد. نگارش عهد عتیق حدود 1100ق.م پس از ورود بنی اسرائیل به فلسطین شروع شد و سرود موسی و مریم (خروج15) نگارش یافت و تورات شاید تا سال 400ق.م همان گونه که کاهنان اورشلیم آن را تکمیل و ویرایش کردند به شکل کنونی درآمد. کار و ویرایش برخی از کتاب­ها مانند اشعیا 24-27 و حزقیال 38 و نیز دانیال در سال 160ق.م به انجام رسید. و بخش مکتوبات اساساً حدود سال 100ق.م گردآمد اما وضعیت برخی از کتاب­ها مثل استر و غزل غزل­ها بعداً مورد مناقشه قرار گرفت[13]. البته نزاع بر سر تعداد کتاب­های عهد عتیق تاکنون نیز ادامه دارد و کاتولیک­ها در شورای ترنت(1546م) کتاب­های اپوکریفا را به عنوان کتب معتبر به رسمیت شناخت اما پروتستان­ها این حکم را رد کردند[14]. پس از تکمیل شدن سیر تدوین و ویرایش و نهائی کردن کتاب­های عهد عتیق بحث از تهیه فهرستی از این کتاب­های متعدد آغاز شد و باید مشخص می­شد که کدام یک از این کتاب­ها مقدس هستند و کدامین مقدس نیستند. به نظر می­رسد که با مباحثه انجام شده در شورای جامینا(70-100م) کتب رسمی موجود مورد پذیرش قرار گرفت[15]. اما چندین سال طول کشید تا این حکم به صورت گسترده مورد پذیرش قرار گرفت.              [1]. Testament.  [2]. old Testament. [3] . باید توجه داشت که کلمه «تورات» واژه­ای عبری به معنای «آموزش» یا «تعلیم» است و مقصود از آن، تعلیم خدا به بنی اسرائیل می­باشد. امّا عموماً این واژه به «خط»، «شریعت» یا «قانون» ترجمه شده است.  [4]. «توراتِ بندۀ من موسی را که آن را با فرایض و احکام به جهت تمامی اسرائیل در حُوریب امر فرمودم، به یاد آوردید.»  [5]. ، تورات، سِفر تثنیه، باب 5، آیه 1 و 2.  [6]. عبدالرحیم سلیمانی اردستانی ،کتاب مقدس، ، ص 19. [7] . New Testament. [8] . Evanglion. [9] . نامه پولس به غلاطیان باب3؛ص10 – 29. [10] . قاموس کتاب مقدس، جیمز هاکس، ص 9. [11] . توماس میشل ، کلام مسیحی،  ص 26؛ و نیز ر.ک: حسین توفیقی، آشنایی با ادیان بزرگ، ، ص 131 – 136. [12] . تاريخ بني‌اسرائيل بر مبناي تورات هفده کتاب نخستین به مباحث تاریخی پرداخته­اند و دیگر کتابهای عهد عتیق بی ارتباط با مباحث تاریخی نیستند و برای آشنائی هر چه بیشتر با عنوان عهد عتیق، آشنائی اجمالی با تواریخ این کتابها فردی است. مباحث کتابهای عهد عتیق با داستان آفرینش آدم و بیرون راندن وی از باغ عدن شروع می­شود و سپس به داستان قتل هابیل توسط قابیل می­پردازد. بعد از آن گناه در نسل بشر زیاد می­شود تا اینکه خداوند تصمیم می­گیرد همه نسل بشر را نابود کند ولی نوح در نظر خدا جلوه یافت و وی و خانواده­اش با یک نسل از حیوانات را نجات می­دهد. ... ابراهيم% (ابرام و ابراهام)، در جزيرۀ اور مي­زيست. او از آنجا به كنعان رفت و با ساره ازدواج كرد. بعد هم با كنيز ساره به نام هاجر ازدواج كرد و اسماعيل% متولد شد. سپس از طريق ساره صاحب فرزند ديگري به نام اسحق (به معني خنده) شد. ساره نسبت به هاجر و فرزندش حسادت ورزید و ابراهیم ناچار شد که هاجر و اسماعيل (بيش از 14 ساله) را به صحرای فاران انتقال دهد. از اسماعيل 12 فرزند متولد شد؛ امّا مسيحيت و یهود از ادامه نسل اسحق است. فرزندان اسحق عبارت­اند از : عيسو و يعقوب. بر اساس تورات، يعقوب% و مادرش در يك داستان غم‌انگيز، با دروغ و فريب بركت را از عيسو مي‌دزدند. لقب یعقوب% اسرائیل است و به همین جهت12 فرزند يعقوب، بني‌اسراييل نام دارند که يوسف% آنها را به مصر مي‌برد. مصري­ها، بنی اسرائیل را اذّيت مي­كنند. حضرت موسي% مأمور مي­شود تا آنها را نجات دهد. بعد داستان فرعون و غرق شدن او در دریای سرخ(برخی به اشتباه رود نيل مي­گويند) پيش مي­آيد. سپس سرگرداني 40 ساله در صحراي سينا اتفاق می­افتد. موسی% به کوه سینا می­رود امّا نهایتاً تورات را به ارمغان می­آورد. در تورات آمده است كه هارون گوساله را ساخت نه سامري. وقتی حضرت موسي% از دنيا مي­رود، يوشع‌بن نون، راه موسي% را ادامه مي­دهد و بني‌اسرائيل را به اورشليم (شهر خدا) مي­برد. دو قرن بعد از يوشع، قضات يا داوران، اين قوم را اداره مي­كنند. پس از مدتی، مي­فهمند که به حكومت مرکزي نياز دارند. اولين پادشاهشان شائول (طالوت) است. آنان نام پادشاهشان را مسيح مي­گذارند. بعد داود مي­آيد و پس از داود سليمان، كه حکومت او اوج قدرت بني‌اسرائيل است. یکی از كارهاي بزرگ وي، ساخت معبد(هيكل) سليمان است. يهوديان مي­گويند خرابه­های هيكل سليمان، الان زير مسجد الأقصي واقع شده است. بعد از رحلت سليمان بين بني‌اسرائيل تفرقه می­افتد و باعث مي شود که در دو كشور مختلف جاي گيرند: ده سبط بنی اسرائیل با فرماندهی یک شورشی به نام یربعام، در شمال، کشوری به نام اسرائیل را تشکیل می­دهند و دو سبط یهودا و بنیامین هم در جنوب به فرماندهی پسر سلیمان، رحبعام، کشور یهودا یا يهوديه را بنیان می­گذارند. كشور شمال توسط آشوريان از بين مي‌رود. یک قرن بعد، کشور یهودا توسط بُخت‌نَصر از بین می­رود. او معبد را آتش می­زند(احراق معبد) و يهوديان را به عنوان برده به بابل كوچ مي­دهد(جلاي بابل). 70 سال بعد، كورش بابل را تصرف مي­كند و يهوديان را آزاد مي­گذارد تا برگردند. آنان، پیوسته تحت تسلط ایرانیان و سلوكيان بودند جز در مدتی که خودشان حکومت مکابیان را تشکیل دادند. نهايتاً تا تولد حضرت مسيح% تحت تسلط روم قرار می­گیرند. روم قانوني داشت كه هر كس هر ديني دارد داشته باشد؛ ولي امپراطور را هم بايد سجده كند. يهوديان، طبق قانون واحد رومي بدین امر موظف بودند؛ امّا اين بر يهوديان سنگين آمد و قيام كردند. دولت روم در سال 70 ميلادي دستور داد که یهودیان را قلع و قمع کنند. معبدي را هم که توسط بخت نصر سوزانده شده بود و آنان آبادش كرده بودند، دوباره به دست رومیان نابود شد. ايشان معتقدند که فقط ديواري از آن به نام ديوار ندبه باقی ماند كه یهودیان فعلی در آنجا حج خود را به جا می­آورند. در انجیل چنین آمده است که حضرت عيسي% تحت فشار كَهَنۀ يهود به صليب كشيده شد. ایشان بر ضد كَهنه يهود به عنوان فريسيان فريب­كار سخن گفته است. [13]. رابرت ای وان وورست.  مسیحیت لابه لای متون. ترجمه جواد باغبانی و عباس رسول زاده : ص 42-43. [14]. بهرام محمدیان. دائره المعارف کتاب مقدس: ص 7. [15]. بهرام محمدیان.  دائره المعارف کتاب مقدس،: ص 5.