شخصیت پولس
پولس نام یكى از نخستین مبلغان نامى و اثرگذار دین مسیح (علیه­السلام) است.
پولس نقش مهمى در گسترش مسیحیت داشت. آراى ابداعى او عقاید رایج مسیحى را پدید آورد و آیین مسیحیت را به صورت دینى مستقل از آیین یهود مطرح ساخت، به گونه‌‌اى كه وى را پس از مسیح، دومین مؤسّس مسیحیت لقب داده‌‌اند[1].
آراى پولس سرانجام روی­گردانى گروهى از مسیحیان از او را در پى داشت، به گونه‌‌اى كه وى ناگزیر و براى رهایى از سرزنش مخالفان، سنت «تطهیر» را انجام داد[2].
در انجیل منسوب به برنابا، پولس به عنوان تحریف­کننده­ی تعالیم حضرت عیسى معرفی شده است[3]، چنان‌‌كه شمارى از دانشمندان و الهى‌‌دانان مسیحى نیز عقاید و آراى ابداعى پولس به ویژه اعتقاد به الوهیت عیسى را متأثر از عرفان و عقاید شرك‌‌آلود یونانى دانسته‌‌اند[4] و بر این باورند كه "مسیحیت تاریخى"، زاییده افكار پولس است و با "مسیحیت راستین" تفاوت فراوانى دارد[5].
 
پولس و تحریف آئین مسیحیت
نقش پولس در تحریف آیین مسیح در ذیل آیه «و قالَتِ الیهودُ عُزَیرٌ ابنُ اللّهِ و قالَتِ النَّصارَى المَسیحُ ابنُ اللّهِ...[6]» در قالب داستانى افسانه­مانند، از سوى برخى مفسران یاد شده است. براساس این داستان، وى در پى جنگ یهود و نصارا و با هدف گمراهى دینى مسیحیان، در ظاهر به آیین عیسى ایمان آورد و پس از مدتى ایده‌‌هاى تثلیث، فرزند خدا بودن عیسى و الوهیت او را مطرح مى‌‌سازد. در این گزارش، وى سرانجام خودكشى مى‌‌كند و مسیحیت پس از وى چند فرقه مى‌‌شود[7].
این داستان كه ایمان آوردن پولس را 81 سال پس از عروج حضرت عیسى ذكر مى‌‌كند با گزارش كتاب مقدس درباره زمان ایمان و نیز كشته شدن او سازگار نیست[8] و در واقع مى‌‌توان آن را بازتابى از گزارش­هاى مربوط به نقش وى در تحریف آموزه‌‌هاى مسیح دانست كه در قالب داستان در آمده است.
افزون بر آن، این داستان در منابع تفسیرى هم مورد توجه چندانى قرار نگرفته است و علاوه بر ابوالفتوح[9] ذیل آیه 30 سوره توبه، تنها قرطبى در ذیل آیه 171 سوره نساء آن را به عنوان قولى ضعیف آورده است[10].
در ذیل آیه 14 سوره صفّ نیز قولى نقل شده كه مراد از «الذین آمنوا» در تعبیر «فَاَیدنَا الَّذینَ ءامَنوا عَلى عَدُوِّهِم فَاَصبَحوا ظـاهِرین...» رسولان عیسى هستند که از جمله ایشان، پولس است كه به همراه پطرس براى تبلیغ به روم فرستاده شد؛ اما چنان­كه قرطبى نیز گفته این قول ضعیف است[11].
ولی به طور کل دانشمندان مسلمان بر نقش پولس در تحریف آئین مسیحیت صحه می­گذارند[12]. برخی مفسران، مواردی هم­چون جواز خوردن گوشت خوک و ختنه­نکردن [13] را به وی نسبت داده­اند. 
 
پولس و سفر به انطاکیه
نام پولس در قرآن نیامده است؛ اما شمارى از مفسران او را از رسولان سه‌‌گانه‌‌اى پنداشته‌‌اند كه بنا به گزارش قرآن از سوى "اصحاب القریه" تكذیب شدند: «واضرِب لَهُم مَثَلاً اَصحـابَ القَریةِ اِذ جاءَهَا المُرسَلون. اِذ اَرسَلنا اِلَیهِمُ اثنَینِ فَكَذَّبوهُما فَعَزَّزنا بِثالِث فَقالوا اِنّا اِلَیكُم مُرسَلون»[14].
این­كه رسولان سه گانه پیامبران الهى بودند یا فرستادگان عیسى مورد اختلاف است. شمار قابل توجهى از مفسران[15] ظاهر آیات را مؤید دیدگاه نخست مى‌‌دانند، زیرا ارسال رسولان به خداوند نسبت داده شده است و پیامبر بودن آنان را مى‌‌رساند و درست بر همین اساس است كه كافران با تصور این­كه پیامبر نمى‌‌تواند از سنخ بشر باشد در مقام تكذیب آنان گفتند: «ما اَنتُم اِلاّ بَشَرٌ مِثلُنا»[16].
دیدگاه دوم كه رسولان را فرستادگان عیسى مى‌‌داند در توجیه ظاهر آیات مى‌‌گوید كه چون عیسى آنان را به فرمان خدا فرستاده بود، براى همین، ارسال آن­ها به خداوند نسبت داده شده است.
صاحبان این دیدگاه كه اغلب از مفسران نخستین و افراد آشنا به منابع اهل كتاب بوده­اند، مراد از "القَریةَ"را همان "انطاكیه" مى‌‌دانند.
این محققان در تعیین نام و ترتیب فرستادن رسولان یادشده دیدگاه یكسانى ندارند؛ برخى یوحنّا و پولس را دو رسول نخست و شمعون را رسول سوم و بعضى پولس را سومین رسول دانسته‌‌اند، چنان كه برخى دیگر، پولس را در شمار آن سه ندانسته‌‌اند[17].
با توجه به ایمان آوردن پولس پس از عیسی مسیح و نقش وی در تحریف تعالیم وحیانی وی، پولس نمی­توانسته یکی از این رسولان باشد.
به نظر مى‌‌رسد كه این دیدگاه كه از سوى افرادى چون ابن‌‌عباس، "كعب الاحبار" و "وهب ‌‌بن منبه" گزارش شده تلاش ناموفقى است براى تطبیق آیات یاد شده بر برخى گزارش­هاى كتاب مقدس، در حالى كه با یكدیگر سازگار نیست[18].
از كتاب مقدس چنین بر مى‌‌آید كه شهر انطاكیه شام، از مهم‌‌ترین كانون­هاى دینى مسیحیت بوده است كه مبلغان، از جمله پولس از آن­جا روانه سفرهاى تبلیغى مى‌‌شده‌‌اند[19]. هم­چنین در این شهر است كه روح‌‌القدس، برنابا و پولس را براى امر مهم تبلیغ برمى‌‌گزیند[20]. آن دو در یكى از سفرها و به همراه یوحنا به شهر انطاكیه مى‌‌رسند؛ اما هیچ گزارشى از نزول عذاب الهى بر مردمان آن وجود ندارد[21]، در حالى كه قرآن عذاب "اَصحابُ القَریة" را گزارش مى‌‌كند[22].
نكته دیگر، كه از كتاب مقدس برمى‌‌آید آن است كه یوحنا از آغاز به همراه آن دو بوده است[23]؛ نه آن­كه پس از تكذیب و زندانى شدن به آن­ها بپیوندد، در حالى كه قرآن ارسال رسول سوم‌ ‌را ‌‌پس از تكذیب دو رسول اول مى‌‌داند[24].
بر اساس گزارش کتاب مقدس این حوادث و سفرها پس از عیسى بوده است نه در زمان وی[25].
به طور کلّ، داستانی را که قرآن درباره "اصحاب القریه" آورده است، در كتاب مقدس وجود ندارد.
بنابراین آنان (برنابا، پولس و یوحنّا) نمى‌‌توانند مصداق رسولان سه­گانه باشند و "القَریة" انطاكیه‌‌اى غیر از انطاكیه مشهور یا اساساً ‌‌شهر دیگرى است[26].
 
پولس در روایات اسلامی
نام پولس در احادیث اسلامى نیز آمده است؛ در برخى احادیث از وى به عنوان گمراه‌‌كننده قوم نصارا و در كنار افرادى چون قابیل، نمرود، فرعون و یهود (گمراه‌‌كننده قوم یهود) یاد شده است كه در قسمتى از جهنم به نام "سَقَر" معذب خواهد شد[27].
[1] ناس، جان بی، تاریخ جامع ادیان، ترجمه علی اصغر حکمت، تهران، انتشارات علمی فرهنگی، 1373ش، ص 614، هاکس، جیمز؛ قاموس کتاب مقدس؛ انتشارات اساطیر، 1383 ه‏ش، چاپ دوم، ص 230
[2] رسولان 21: 18-30 و مقدمه انجیل برنابا، ترجمه حیدر قلى سردار كابلى، تهران، نشر نیایش، 1379 ش چاپ اول. ص 180
[3] انجیل برنابا، 2 ـ 10، 52: 10 ـ 14، 128: 8، 212: 5 ـ 6، 218: 3، 222: 3 ـ 337
[4] انجیل برنابا، ص 147، دورانت ویل، تاریخ تمدن، ترجمه آرام، پاشائى و آریان‌‌پور، تهران، انتشارات علمى و فرهنگى، 1378 ش چاپ ششم ج 3، ص‌‌689 ـ 690، 696.
[5] دورانت ویل، پیشین ص696 ـ 697 ، انجیل برنابا، ص‌‌182
[6] توبه، آیه30
[7] رازی، ابوالفتوح، روض‌‌الجنان، مشهد، آستان قدس رضوی 1375ش، ج 9، ص 221 ـ 222
[8] اعمال رسولان، 9 و باسیم بولس، معجم الایمان المسیحى، بیروت، دارالشرف، 1986 چاپ اول، ص‌‌118
[9] رازی، ابوالفتوح، پیشین، ص 221 ـ 222
[10] القرطبی، محمد بن احمد، الجامع لأحكام القرآن، بیروت، دارالكتب العلمیة، 1417 ق چاپ پنجم، ج 6‌‌، ص 18
[11] پیشین، ج 18، ص 59
[12] ابن قطب، سید، فی ظلال القرآن، بیروت، دار الشروق، 1412 ق، چاپ هفدهم، ج3ص1638
[13] خطیب، عبد الکریم، التفسیر القرآنی للقرآن، بی­نا، بی­تا، بی­جا، ج3، ص1057
[14] سوره یس، آیه 13-14
[15] طبری، محمدبن­جریر، جامع البیان عن تأویل آى القرآن، بیروت، دارالفكر، 1415 ق چاپ اول مج 12، ج 22، ص 186 و ابن کثیر، اسماعیل، تفسیر القرآن العظیم، بیروت، دار المعرفة، 1409ق، چاپ سوم، ج 3، ص‌‌574
[16] سوره یس، آیه15
[17] الآلوسی، سید محمود، روح المعانى، بیروت، دارالفكر، 1417‌‌ق چاپ اول مج 12، ج 21، ص‌‌330 و الجوزی جمال الدین، زاد المسیر فى علم التفسیر، بیروت، المكتب الاسلامى، 1407 ق چاپ چهارم، ج 7، ص 10.
[18] ابن عاشور محمد، التحریر و التنویر، تونس دار التونسیة، بی تا، چاپ دوم، ج 22، ص 207
[19] اعمال رسولان، 13: 1 ـ 3
[20] اعمال رسولان، 13 : 2
[21] اعمال رسولان، 13: 14 ـ 52
[22] سوره یس، آیه28 ـ 29
[23] اعمال رسولان، 13: 4
[24] یس آیه14
[25] اعمال رسولان، 13: 1 ـ 13 و هاکس، جیمز؛ پیشین، ص 231
[26] ابن کثیر، اسماعیل، پیشین، ص 577
[27] مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت، مؤسسة الوفاء 1404، ج8ص